Nieuws uit Polen
16 februari 2011

De meest ijzige relatie binnen de EU

Ooit, heel erg lang geleden,  vormden Polen en Litouwen samen een machtig gemenebest. Daar is bar weinig van over. De relatie tussen beide landen heeft een nieuw dieptepunt bereikt.

(Nu volgt een LANG verhaal over het het zover heeft kunnen komen, terwijl het slechts het topje van de ijsberg scheert)

Vandaag brengt de Poolse president Komorowski een bezoek aan de Litouwse hoofdstad Vilnius. Maar hij hoeft niet te rekenen op een warm onthaal. Formeel staat het bezoek van Komorowski in het teken van de Litouwse onafhankelijkheidsdag (16 februari 1918) en zal hij deelnemen aan verschillende herdenkingen en plechtigheden. Op het eerste gezicht is dat ook logisch: Polen was een van de eerste landen (met een groep voormalige Oostbloklanden, in 1991, maar wel pas na IJsland en de Verenigde Staten) die Litouwen erkende als onafhankelijke staat.

Maar helaas is de verhouding tussen Polen en Litouwen niets minder dan een koppijnprobleemdossier. Hoewel de twee landen in 1994 een Vriendschapsverdrag getekend hebben, zijn de twee voornamelijk aan het bekvechten. En zoals met bijna elke ruzie zitten er twee kanten aan het verhaal.

Minderheden en nation building

Om te beginnen valt de behandeling van Poolse minderheden in Litouwen niet goed bij de grote zuiderbuur. In Litouwen woont al sinds de Middeleeuwen een grote groep Polen, voornamelijk in en om de hoofdstad Vilnius. De grens is meerdere keren verschoven, en Vilnius was ook lange tijd een Poolse stad. In het huidige Litouwen wonen zo’n 200.000 Polen, ongeveer 6 procent van de bevolking.  In Vilnius is dat zo’n 18 procent.

Dat heeft sinds het losmaken van de Sovjetunie voor problemen gezorgd. Nation building is zelden een makkelijk proces voor minderheden, en zo ook hier. Poolse Litouwers worden door Litouwse nationalisten behandeld als ‘gepoloniseerde Litouwers’, en dienen weer ‘gelitwiniseerd’ te worden. Meerdere wetten zijn doorgevoerd waardoor Polen een aantal rechten verloren. Zo komen Poolstalige scholen en instellingen veel minder makkelijk aan subsidie en mogen overheden uitsluitend in het Litouws communiceren (ook in gebieden waar Polen of Russen de meerderheid vormen).

Land

Concreet bestaat nog het probleem van land in en om Vilnius dat voorheen in handen van Poolse burgers was en in de Sovjettijd is onteigend. De Litouwse regering heeft na de val van het Oostblok niet bepaald haast gemaakt met het teruggeven van dat land aan mensen die eigendom claimden. Sterker, een bepaling in de wet die de landteruggifte zou regelen stelde dat etnische Litouwers recht hebben op een stuk land ‘of een equivalent in een andere regio‘. Gevolg (volgens de Polen): op land in en rond Vilnius vielen dusdanig veel claims dat Poolse aanvragen dikwijls buiten de boot vielen. Daarbij gaat ook de beschuldiging rond dat de Litouwse regering deze gebieden indertijd laag heeft getaxeerd, en Litouwse burgers heeft aangezet een aanvraag te doen.

Volgens Litouwers is dit onzin, en was de verdeling zo eerlijk als mogelijk was omdat de Sovjettijd het hele eigendomsverhaal bijzonder ingewikkeld heeft gemaakt.

Spellingsoorlog

Maar de grootste ruzie is vorig jaar ontstaan, toen het Litouwse parlement een wet aannam die het gebruik van ‘niet- Litouwse spelling’ verbiedt in officiële documenten. Daarbij gaat het niet alleen om de typisch Poolse letters als de Ł, maar ook om bijvoorbeeld de W. Alle W’s worden in Litouwen omgezet in V’s. Om het helemaal bont te maken, dienen namen zoveel mogelijk te worden gelitwiniseerd.

Een Poolse naam als Wiktor Kowalski wordt in Litouwse documenten dus weergegeven als Viktoris Kovalskis. En bij zijn vrouw, Wiktoria Kowalska, wordt het nog bonter, want zij zal formeel door het leven moeten als Viktorija Kovalskienė. Dat brengt vooral in Polen bureaucratische problemen met zich mee. Want hoe regel je dat als je trouwt in Litouwen en je huwelijk in Polen wil registreren? Overigens geldt dit voor alle buitenlanders: Winston Churchill wordt in Litouwen aangeduid als Vinstonas Čerčilis.

Er liggen al meerdere processen bij het Europees gerechtshof in Straatsburg over deze kwesties in het geval van huwelijken. Daaronder eentje van een in Polen woonachtige Pool die met een Litouwse Poolse is getrouwd en opeens zijn naam in de Litouwse documtenten gelitwiniseerd terugvond. Het huwelijk wordt daardoor in Polen niet erkend.

Ook instellingen hebben hiermee te maken. Zo wilde een Poolstalige school zich vernoemen naar de gedeelde Pools-Litouwse heldin Emilia Plater. De dame in kwestie vocht in de 19e eeuw tegen de Russen en was zelf Poolstalig (al kwam ze van een oorspronkelijk Duits geslacht). Maar de Litouwse overheid eiste dat de school de Litouwse versie van de naam voerde: Emilija Pliaterytė. Recenter is er de straat in Vilnius die is vernoemd naar de in Smolensk omgekomen Poolse president Lech Kaczyński. De naam werd verbasterd naar Lechas Kačinskis, ondanks protesten van de Poolse regering.

De Poolse regering reageert om nog een andere reden gepikeerd over de wet. Eerder hebben Polen en Litouwen afspraken gemaakt hierover. Polen in Litouwen zouden op officiële documenten hun Poolse naam mogen voeren, waarbij Litouwers in Polen hetzelfde mogen met hun diakritische tekens. Polen heeft die regel onderhand ingevoerd, maar de Litouwse regering zag zijn voorstel dus sneuvelen in het parlement. Om een (enigszins kinderachtig) Pools argument aan te halen: ‘Wij noemen (de Litouwse president) Dalia Grybauskaitė toch ook niet mevrouw Grzybowska?’

Arrogantie

Tegelijkertijd haalt Polen ook regelmatig de irritatie van Litouwen op de hals. Al sinds begin jaren 90 verwijten Litouwers dat Polen het land onder zijn invloedsfeer probeert te brengen. Wie in Polen gesprekken aanknoopt over Litouwen (en in het bijzonder: Vilnius) merkt direct waar Litouwers op doelen. Vilnius (Wilno) wordt bijvoorbeeld beschreven als ‘onze mooie stad’ (lees: ‘onze mooie POOLSE stad’). Litouwers worden gezien als een achterlijk volkje, en met regelmaat op één hoop gegooid met Wit-Russen en Oekraïners. Veel Polen weten niet eens dat het Litouws als taal geen Slavische taal is, maar een Baltische taal.

Maar het is niet alleen symbolische arrogantie waar Litouwen zich aan stoort. Het land verwijt Polen inmenging in interne aangelegenheden, vooral als het gaat om de Poolse minderheden. Polen heeft bijvoorbeeld de Karta Polaka ingevoerd. Litouwse Polen kunnen deze aanvragen, waardoor ze in Polen korting krijgen op allerlei voorzieningen zoals openbaar vervoer en musea. Bovendien mogen Poolse Litouwers net als alle Polen gratis studeren aan Poolse universiteiten, en komen ze in aanmerking voor Poolse beurzen. Daarmee werkt Polen de integratie van Polen in Litouwen tegen, en ondermijnt Polen dus eigenlijk de Litouwse staat, zo wordt geredeneerd.

Economische gevolgen

Op het eerste gezicht zijn dit strubbelingen die voor de rest van Europa af zijn te doen als klein bier. Natuurlijk ligt het moeilijk, maar echte consequenties heeft het nog niet op staatsniveau. Maar ondertussen hebben de ruzies zich ook al verlegd naar het economische terrein.

Het gaat om een kerncentrale die Litouwen, Polen, Estland en Letland gezamelijk in Litouwen zouden bouwen en exploiteren. De onderhandelingen over dit 4 miljard euro kostende Ignalina-project zijn al jaren aan de gang, maar verlopen uiterst moeizaam.

Het kan geen toeval zijn dat juist deze week, vlak voor het bezoek van Komorowski aan Litouwen, het Poolse staatsenergiebedrijf PGE en de Poolse netbeheerder PSE Operator hebben bevestigd dat ze in gesprek zijn met het Russische Inter RAO voor de levering van kernenergie vanuit Kaliningrad. Dat was een publiek geheim (het Russische Interfax meldde het al afgelopen zomer). Maar de bevestiging van Poolse zijde kan niet anders worden gezien dan het opvoeren van de druk op vooral Litouwen.

Litouwen heeft namelijk veel te winnen bij het project: werkgelegenheid, het gros van de energie en een investering van buiten op het eigen energienetwerk. Maar als Polen zich definitief terugtrekt, zal vermoedelijk Estland volgen, gevolgd door Letland. Dat terwijl Litouwen nog een aanbod van Wit-Rusland eind vorig jaar naast zich neer heeft gelegd. Om de woorden van een journalist van The Economist te gebruiken: YIKES!

Stokslagen

Volgens Poolse media zal Komorowski naast de plechtigheden de spellingsproblemen bespreken, evenals de behandeling van Poolse minderheden in Litouwen. De link met Ignalina wordt niet hardop door Komorowski genoemd, maar het zal een absolute stok zijn om zijn Litouwse evenknie Grybauskaitė achter gesloten deuren mee te slaan.

Er is een oude Poolse gezegde: “Wie oorlog voert met Polen, voert oorlog met Litouwen”. Helaas heeft die uitspraak recent wat aan kracht ingeboet.

Hoort bij: Uncategorized — Michiel @ 12:59 pm

Comments are closed.